پرستاران استان اصفهان

اکسیژن و عوارض آن

تنفس اكسيژن خالص به مدت طولاني باعث اختلال عملكرد در ريه مي شود .خوشبختانه ريه ها توانايي ساخت مواد آنتي اكسيدان را به مقدار زياد دارا هستند و اين مواد ريه ها را از اثر تخريبي اكسيژن حفظ ميكنند.
اگر اين سيستم دفاعي آنتي اكسيدان به دليلي كاهش يابد ( مصرف زياد يا كاهش توان توليد )، تنفس اكسيژن مي تواند باعث صدمات شديد به ريه ها بشود .
تنفس اكسيژن خالص مي تواند ضايعة پيشرونده و كشنده در ريه ها ايجاد كند كه اين عارضه خيلي شبيه سندرم ديسترس تنفسي حاد ( ARDS ) ميباشد .اين تشابه ، زياد جالب نيست زيرا ARDS نتيجة التهاب ، آماس و صدمه به سلول ها مي باشد ، متابوليت هاي اكسيژن رل مهمي را در ايجاد التهاب بازي مي كنند .
تمايل به ايجاد ضايعه ريوي در اثر اكسيژن در گونه هاي موجودات زنده متفاوت بوده و به طور مثال ، 5 تا 7 روز تنفس اكسيژن خالص در موش آزمايشگاهي موجب مرگ مي شود ولي لاك- پشت دريايي مي تواند تا پايان عمر از اكسيژن خالص تنفس كرده و عارضه اي پيدا نكند .
اين اختلاف اثر، بسيار مهم است زيرا بيشتر آزمايشات انجام شده براي بررسي سميت اكسيژن، روي حيوانات انجام مي شود و بنابراين آگاهي ما در بارة اثر اكسيژن روي ريه انسان كامل نيست .
در افراد سالم و داوطلب ، تنفس اكسيژن 100% به مدت 6 تا 12 ساعت منجر به تراكئوبرونشيت و كاهش ظرفيت حياتي مي شود .
در پنج بيماركه در كماي غيرقابل برگشت بوده اند ، اكسيژن خالص به مدت 3 تا 4 روز مصرف شده ( و يك فرد داوطلب سالم ) و در تمامي موارد فوق علائمي شبيه به ARDS ايجاد شده است .
تحقيقات نشان داده است كه اگر ميزان درصد اكسيژن در گاز تنفسي ( FIO2 ) ( Fractional Concentration ) از 60% كمتر باشد ، اكسيژن براي ريه اثر سمي نميتواند داشته باشد و اگر نسبت از 60% بيشتر بوده و بيشتر از 48 ساعت تنفس شود ، مي تواند اثر تخريبي روي ريه داشته باشد و اگر احياناً لازم شود كه براي بيماري ميزان نسبت اكسيژن در گاز تنفسي او بيشتر از 60% شود و زمان مصرف نيز طولاني باشد ، بايد از وسايل تنفسي مخصوص استفاده شود .
البته نسبت 60% براي FIO2 رقم دقيقي نبوده و وجود مواد آنتي اكسيدان آندوژن در اين ميزان تأثير زيادي دارد و اگر اين مواد آنتي اكسيدان به هر دليلي كاهش پيدا كنند ، نسبت 60% نيز ميتواند سمي شود و بايد كاهش يابد .
فرضاً در بيماراني كه در بخش ICU بستري هستند ميزان مواد آنتي اكسيدان به علت وضع خاص بيمار ، كاهش زيادي پيدا كرده اند ، به خصوص اگر بيمار مدت زيادي را در بخش ICU بگذراند .در اين بيماران اگر نسبت اكسيژن از 21% ( هواي اتاق ) بالاتر باشد مي تواند اثر سمي براي بيماران داشته باشد .
براي كاهش خطر اكسيژن درماني براي ريه ها ، اقدامات زير انجام مي شود :
محدود كردن مصرف اكسيژن : تجويز روتين اكسيژن صحيح نبوده و نبايد انجام شود .
موارد مصرف اكسيژن عبارتند از : احتمالات باليني نشان دهند كه اكسيژناسيون نسجي كافي نيست ، كاهش فشار اكسيژن شرياني ( 55 ميليمتر جيوه به پايين ) ،لاكتات خون بيشتر از 4 ميلي- مول در ليتر ، بازده قلب زير 2 ليتر در دقيقه/ مترمربع بدن و ميزان اكسيژن خون وريدي زير 50% .
براي بهبود مقدار مواد آنتي اكسيدان ، سلنيوم 70 ميلي گرم روزانه براي آقايان و 55 ميلي گرم روزانه براي خانم ها تجويز مي شود .
ويتامين E نيز مي تواند كمك كننده باشد .
براي كاهش صدمة وارده به نسج ريه بايد ميزان نسبت اكسيژن را از 60% كاهش داده و در حداقل ممكن نگه داريم .
پرسنل پرستاري بايد اين مسئله را قبول كنند كه اكسيژن در درمان بيمار ، رل دارو را دارد و دارو نبايد سرخود و بدون تجويز پزشك مصرف شود .
دومين عارضة اكسيژن درماني در سيستم عصبي مركزي و به شكل تشنج ( تونيك و كلونيك ) ديده مي شود .
تشنج گاهگاهي بدون هيچ پيش درآمد و ناگهاني ايجاد مي شود ولي اغلب با پيش درآ مد همراه است ( مثل تهوع ، بيحسي در صورت ، انقباض در عضلات صورت ، براديكاردي ، احساس بوهاي ناخوشايند و احساس صدا در گوش ) .
هر چه ميزان درصد اكسيژن بيشتر و فشار آن بالاتر باشد اين علائم بيشتر پيدا مي شوند .تا فشار 5/2 اتمسفر ، ميزان تشنج بسيار كم و از اين فشار به بالا به تدريج ميزان تشنج افزايش پيدا مي كند . فند خون نيز در اين حالت كاهش پيدا مي كند .
اثر سمي ديگر اكسيژن ايجاد ضايعات در چشم است كه مي تواند به شكل حاد ( كاهش ميدان بينايي ) و مزمن ( اختلال در انكسار عدسي و ايجاد نزديك بيني ) باشد .
اين عوارض به دنبال مصرف اكسيژن با فشار زياد و به مدت طولاني ( چند هفته ) پيدا شده و با قطع درمان ، عوارض در عرض چند هفته از بين ميروند ، ولي تعدادي از بيماران دچار نزديك- بيني دائمي مي شوند .اكسيژن درماني مي تواند منجر به كاتاراكت هم بشود .
افراد پير و ديابتيك و كساني كه عارضة عروقي دارند بيشتر در معرض عارضة چشمي هستند .
عارضة كاتاراكت ، پس از قطع اكسيژن فروكش نكرده و پيشرفت مي كند .اثر اكسيژن روي شبكية چشم نوزادان به خوبي شناخته شده و باعث فيبروز رتين مي شود ( Retrolental Fibroplasia ).